Polskie rasy psów: 5 ras uznanych przez FCI, ich historia i charakter

Przy owcach na podhalańskich halach od wieków chodziły wielkie białe psy. Biel nie była ozdobą: według wzorca FCI pozwalała pasterzom odróżnić własnego psa od wilka czy niedźwiedzia. Z tych psów wywodzi się owczarek podhalański.

Polskich ras psów uznanych przez Międzynarodową Federację Kynologiczną (FCI) jest pięć: polski owczarek nizinny (PON), polski owczarek podhalański, chart polski, gończy polski i ogar polski. Szóstą, polskiego spaniela myśliwskiego, uznaje na razie tylko Związek Kynologiczny w Polsce. Każda powstała do pracy: przy owcach, przy stadach w górach albo na polowaniach.

Do zwykłego domu najlepiej pasuje PON, pozostałe potrzebują opiekuna, który rozumie psa pracującego.

Polski owczarek nizinny (PON): pies z kilku przodków

Dzisiejsze PON-y wywodzą się od bardzo niewielu psów. Gdy badacze z Hanoweru przeanalizowali ich rodowody, okazało się, że pięć psów odpowiada za większość różnorodności genetycznej całej rasy, a na początku hodowli czystorasowej wszystkie PON-y wywodziły się praktycznie od jednego psa (Michels i Distl, 2020). W Polsce rasę opisywała już pod koniec lat 50.

Danuta Hryniewicz, której pierwsza publikacja o PON-ach ukazała się w 1958 r. w piśmie „Pies” (komentarz ZKwP do wzorca).

Na co dzień PON to kudłaty pies średniej wielkości, z grzywką opadającą na oczy, który chce być przy ludziach i w środku wydarzeń. Wzorzec opisuje go jako żywego, ale zrównoważonego, czujnego i z dobrą pamięcią.

Pracował przy owcach i do dziś pilnuje „swojego”: wobec domowników jest przyjazny, wobec obcych zachowuje dystans. Dobrze odnajduje się w psich sportach i w mieszkaniu, jeśli ma codziennie ruch i zajęcie dla głowy.

Czego się nie spodziewać: że sierść zadba się sama. Długi, gęsty włos z podszerstkiem trzeba czesać kilka razy w tygodniu, inaczej szybko się kołtuni. Niewielka pula przodków ma też swoją cenę: badanie wskazało w DNA PON-ów miejsca związane z dysplazją stawów biodrowych i wadą serca (przetrwałym przewodem tętniczym).

Nie każdy pies zachoruje, ale przed zakupem pytaj hodowcę o badania stawów biodrowych rodziców.

Polski owczarek podhalański: stróż, nie pastuch

Pasterze, którzy w XV wieku osiedlili się na Podhalu, trzymali przy stadach psy podobne do tych z całych Karpat. Podhalański nie zaganiał owiec, tylko ich pilnował, i to zostało mu do dziś. Wzorzec opisuje go jako spokojnego, inteligentnego i czujnego.

W praktyce to pies, który sam ocenia, co jest jego terenem, i bez wahania go broni.

Najlepiej czuje się w domu z dużym, dobrze ogrodzonym terenem, u opiekuna, który miał już psa stróżującego. W bloku i jako pierwszy pies to zwykle zły pomysł.

Jeśli myślisz o psie na podwórku, pamiętaj, że od 28 lipca 2027 r. nie wolno trzymać psa na uwięzi: co to zmienia, opisałem w tekście o kojcu dla psa od 2027 r.. Jak podhalański wypada na tle innych psów pasterskich, przeczytasz w zestawieniu najpopularniejsze rasy psów pasterskich na KlubZwierzaki.

Chart polski: pies z obrazów Kossaka, odnaleziony nad Donem

Chart był w Polsce od XIII wieku i przez kolejne stulecia polował z polską szlachtą. Myśliwi wypuszczali na zwierzynę parę chartów, zgraną i wcześniej ułożoną, którą nazywali „smyczą”. Charty utrzymywano niemal w każdym większym majątku, a ich opisy trafiły do literatury łowieckiej i do „Pana Tadeusza” (komentarz ZKwP do wzorca).

W XX wieku w Polsce chartów prawie nie zostało. W 1971 r. Maciej Mroczkowski dotarł do wiadomości o polskich chartach żyjących w okolicach Rostowa nad Donem, a rok później opublikował w „Przekroju” apel o ich ratowanie. Hodowcy porównywali odnalezione psy z chartami z obrazów Juliusza Kossaka.

FCI uznała rasę wstępnie w 1989 r., a ostatecznie w 2001 r. (wzorzec FCI).

Dziś chart polski to pies wyraźnie mocniejszy od innych krótkowłosych chartów, pewny siebie i zdystansowany wobec obcych. W domu bywa spokojny, ale na widok uciekającego zwierzęcia zmienia się w sprintera. Nie puszczaj go luzem poza ogrodzonym terenem i dobrze się zastanów, jeśli masz kota. To pies dla doświadczonego opiekuna, który zapewni mu bieganie.

Zdrowie: naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie przeanalizowali rodowody 912 chartów polskich i DNA 235 z nich (Goleman i in., 2021). Prawie wszystkie miały spokrewnionych przodków, ale DNA pokazało, że hodowcy unikają kojarzenia blisko spokrewnionych psów.

Jak u innych dużych psów o głębokiej klatce piersiowej, uważaj na skręt żołądka: nie dawaj dużego posiłku tuż przed wysiłkiem.

Gończy polski: pies na dziki z górskich lasów

Polowania z psami gończymi polska szlachta ceniła już w średniowieczu, a w XIX wieku myśliwi opisywali dwa typy psów: cięższego i lżejszego. Ten lżejszy przetrwał zwłaszcza w górach, na trudnym terenie. W XX wieku rasę ratował na Podkarpaciu kynolog i myśliwy Józef Pawusiewicz, autor pierwszego wzorca (wzorzec FCI).

Gończy jest zrównoważony, łagodny i odważny, łatwy w szkoleniu, ale nieufny wobec obcych. Na spacerze idzie za nosem, więc przywołanie trzeba ćwiczyć od szczeniaka. To pies dla myśliwego, osoby trenującej tropienie albo bardzo aktywnej rodziny, nie dla kogoś, kto szuka spokojnego towarzysza do bloku.

Zdrowie: lekarze weterynarii zbadali oczy 193 gończych polskich (Balicki i in., 2021). U części psów znaleźli zaćmę, postępujący zanik siatkówki (PRA) i inne zmiany siatkówki, dlatego autorzy zalecają gończym okresowe badania okulistyczne.

Ogar polski: głos z królewskich łowów

Ogary hodowano do królewskich polowań już w XIV wieku. W 1618 r. w Krakowie ukazało się „Myślistwo z ogary” Jana Ostroroga, uznawane za pierwszy polski poradnik kynologiczny (wzorzec FCI). Ogar to większy i cięższy kuzyn gończego, a jego znakiem rozpoznawczym jest głos: na tropie głośno szczeka, psy niżej, suki wyżej.

Świetny dla myśliwych, trudny dla sąsiadów w bloku. Ogara nie mamy jeszcze w naszej bazie ras.

Polski spaniel myśliwski: najmłodsza polska rasa

Na ziemiach polskich polowano ze spanielami od XIX wieku, głównie ze sprowadzanymi z Anglii springerami i cockerami, i z tej tradycji wyrosła współczesna rasa. Wzorzec ZKwP opisuje go jako żywego i zrównoważonego, odważnego i aktywnego psa, a do tego dobrego towarzysza spacerów. FCI rasy nie uznaje, a w naszej bazie jeszcze jej nie ma.

Polskie rasy psów: ściąga

Wysokość w kłębie pochodzi z wzorców ras (od najniższych suk do najwyższych psów). Wagi podaję z naszej bazy ras, bo wzorce FCI ich nie określają.

W internecie spotkasz też „wyżła polskiego”, ale nie ma go ani w nomenklaturze FCI, ani na liście ZKwP, więc psa z rodowodem tej rasy nie kupisz. Pomeranian z kolei, choć nazwę wziął od Pomorza, według FCI jest odmianą szpica niemieckiego.

Jak karmić polskie rasy psów?

Żadna z polskich ras nie potrzebuje specjalnej karmy rasowej. Ważniejsze są wielkość i aktywność psa. PON łatwo tyje, więc odmierzaj porcje i licz przysmaki. Szczeniętom podhalańskiego i charta dawaj karmę dla szczeniąt dużych ras, a dorosłym dziel jedzenie na dwa posiłki i nie karm ich tuż przed wysiłkiem.

Dla orientacji: dobra sucha karma (BULT z łososiem i pstrągiem, ceny z początku listopada 2026 r.) to dla dorosłego PON-a ok. 110 zł miesięcznie, a dla podhalańskiego ok. 200 zł. Dla psa o konkretnej wadze policzysz to w kalkulatorze kosztu karmy.

Gdzie szukać polskich ras: hodowla i adopcja

Każda z sześciu ras ma klub przy ZKwP, a kontakty są na stronie klubów ZKwP. Klub poleci hodowle i powie, jakie badania powinni mieć rodzice szczeniąt. Podhalańskie i PON-y trafiają też do schronisk, zwykle jako mieszańce. Jak wygląda adopcja psa ze schroniska, opisałem osobno.

Inne rasy z opisem charakteru i wymagań znajdziesz w katalogu ras psów, a jeśli nie wiesz, którą wybrać, pomoże quiz: jaka rasa psa dla mnie.